Zasiłek macierzyński z KRUS a kosiniakowe — co przysługuje rolniczce i przedsiębiorczyni w KRUS

Rolniczki, które obok gospodarstwa prowadzą własną firmę, zadają mi zwykle jedno z dwóch pytań. Pierwsze: „Czy z KRUS dostanę macierzyński, czy tylko kosiniakowe?”. Drugie, trudniejsze: „Czy przed ciążą nie powinnam przejść do ZUS, skoro tam zasiłek jest wyższy?”. Oba są rozsądne, a odpowiedź na każde z nich zależy od kilku konkretnych faktów, które da się sprawdzić w jedno popołudnie.

Ten tekst dotyczy przede wszystkim kobiety, która prowadzi pozarolniczą działalność gospodarczą, ale pozostała w ubezpieczeniu rolniczym, bo spełnia warunki ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. Od razu jedno zastrzeżenie: na co dzień zajmuję się sprawami w ZUS. W części o KRUS opisuję zasady i wskazuję, co sprawdzić, ale ostatnie słowo w sprawie Twojego ubezpieczenia rolniczego zawsze należy do KRUS.

Tak — zasiłek macierzyński z KRUS przysługuje, jeżeli urodzisz dziecko w okresie, w którym podlegasz w KRUS ubezpieczeniu wypadkowemu, chorobowemu i macierzyńskiemu. Ubezpieczenie rolnicze składa się z dwóch części: emerytalno-rentowej oraz wypadkowej, chorobowej i macierzyńskiej. Prawo do zasiłku wynika wyłącznie z tej drugiej.

Zasiłek macierzyński z KRUS jest świadczeniem ryczałtowym. Przysługuje w stałej miesięcznej kwocie, równej kwocie świadczenia rodzicielskiego, czyli kosiniakowego — w chwili pisania tego tekstu jest to 1000 zł miesięcznie. Wypłaca się go przez okres określony w ustawie, który zależy od liczby dzieci urodzonych przy jednym porodzie i co do zasady jest zbliżony do okresu, za jaki matka otrzymuje zasiłek w ZUS.

Czy do zasiłku potrzebny jest określony staż w KRUS? Tego nie przesądzę za Ciebie. Wymagany okres podlegania ubezpieczeniu i ewentualne różnice między ubezpieczeniem obowiązkowym a tym na wniosek trzeba potwierdzić w KRUS, najlepiej na piśmie, zanim zaczniesz planować budżet na pierwszy rok z dzieckiem.

Nie — zasiłek macierzyński z KRUS i kosiniakowe się wykluczają, choć mają tę samą miesięczną kwotę. Świadczenie rodzicielskie z gminy przysługuje tylko osobom, które nie mają prawa do zasiłku macierzyńskiego — ani z KRUS, ani z ZUS. Różnice między tymi świadczeniami opisałem szerzej w tekście kosiniakowe a zasiłek macierzyński.

Dla rolniczki wynika z tego rzecz zaskakująca: przy samym macierzyńskim miesięczna kwota z KRUS i z gminy jest taka sama. Różni się źródło, warunki i urząd, do którego idziesz z wnioskiem. Prawdziwa różnica w pieniądzach pojawia się dopiero po stronie ZUS, gdzie zasiłek zależy od składek.

Nie — przy zasiłku macierzyńskim z KRUS przychody, dochód ani obroty Twojej firmy nie mają znaczenia dla jego wysokości. W KRUS nie deklarujesz podstawy wymiaru składek, jak robi to przedsiębiorczyni w ZUS, a świadczenie ma stałą kwotę. Rekordowy rok w firmie nie podniesie zasiłku, słabszy go nie obniży.

Ma to dwie strony. Dobra: nie ma tu sporu o wysokość podstawy, bo żadnej podstawy nie deklarujesz. Gorsza: jeśli Twoja firma zarabia dobrze, zasiłek z KRUS może być dużo niższy niż dochód, do którego przywykłaś, a pozostając w KRUS, nie masz żadnej dźwigni, żeby to zmienić.

To zależy od horyzontu: przejście do ZUS z dobrowolnym ubezpieczeniem chorobowym ma sens wtedy, gdy jesteś gotowa płacić wyższe składki przez lata, a nie tylko przez kilka miesięcy przed porodem. W ZUS zasiłek liczy się od przeciętnej podstawy wymiaru składek, więc może być wyraźnie wyższy niż ryczałt z KRUS. Jednocześnie składki w ZUS są zwykle znacznie wyższe od rolniczych i płacisz je co miesiąc, także wtedy, gdy dziecka jeszcze nie ma w planach.

Co policzyć, zanim podejmiesz decyzję

• Horyzont czasowy. Jak długo realnie zostaniesz w ZUS — przy jednym dziecku czy kilku — i czy po porodzie będziesz chciała wrócić do KRUS. To, czy powrót będzie możliwy, trzeba sprawdzić w KRUS przed zmianą.
• Różnicę w składkach. Porównaj koszt składek w ZUS razem z dobrowolną chorobową ze składkami w KRUS za cały planowany okres, a nie za jeden miesiąc.
• Spodziewany zasiłek. W ZUS zależy on od przeciętnej podstawy z okresu przed porodem, a przy krótkim stażu liczy się go z krótszego okresu. Mechanikę opisuję w artykule o tym, ile wynosi zasiłek macierzyński na działalności.
• Zwolnienie lekarskie w ciąży. W ZUS zasiłek chorobowy z ubezpieczenia dobrowolnego przysługuje dopiero po 90 dniach nieprzerwanego ubezpieczenia. W KRUS zasiłek chorobowy ma stałą stawkę dzienną i przysługuje dopiero przy dłuższej, nieprzerwanej niezdolności do pracy.
• Pozostałe skutki. Zmiana systemu wpływa też na przyszłą emeryturę i inne świadczenia, więc nie oceniaj jej wyłącznie przez pryzmat macierzyńskiego.

Zasada po stronie ZUS jest prosta: zasiłek macierzyński wymaga dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego, do którego trzeba się zgłosić osobno — piszę o tym w tekście o dobrowolnym ubezpieczeniu chorobowym przedsiębiorcy. Przy zasiłku macierzyńskim nie obowiązuje okres wyczekiwania, więc formalnie prawo do niego można nabyć nawet po krótkim okresie ubezpieczenia.

Przejście do ZUS tuż przed porodem — gdzie leży ryzyko

Najbardziej ryzykowny scenariusz wygląda tak: kobieta przez lata jest w KRUS, w ciąży przechodzi do ZUS, od razu deklaruje wysoką podstawę i kilka miesięcy później składa wniosek o zasiłek. Formalnie wolno. W praktyce taki układ bywa dla ZUS sygnałem, żeby sprawdzić, czy działalność jest realna i czy zgłoszenie nie zostało ukształtowane wyłącznie pod świadczenie. Na co organ patrzy w takich sytuacjach, opisuję w tekście o podwyższeniu składek przed ciążą, a jak wygląda obrona — w artykule o tym, co robić, gdy ZUS kwestionuje podstawę wymiaru składek.

Przechodzisz wtedy do ZUS obowiązkowo, a o zasiłku macierzyńskim decyduje już tylko to, czy zgłosisz się do dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego. Pozostanie w KRUS mimo prowadzenia firmy nie jest przywilejem danym raz na zawsze — warunki ustawowe trzeba spełniać stale.

Warunki te obejmują m.in. wcześniejsze ubezpieczenie w KRUS w pełnym zakresie nieprzerwanie przez co najmniej 3 lata, złożenie w KRUS oświadczenia o kontynuowaniu ubezpieczenia w terminie 14 dni od rozpoczęcia działalności oraz dalsze prowadzenie gospodarstwa lub stałą pracę w nim. Najczęściej problem pojawia się jednak przy warunku podatkowym: kwota należnego podatku dochodowego z działalności za poprzedni rok nie może przekroczyć limitu, który jest ogłaszany co roku. Kwotę tego podatku trzeba co roku wykazać w KRUS w terminie wskazanym w ustawie.

Jeśli dobry rok w firmie podniesie podatek ponad limit, ubezpieczenie w KRUS ustaje, a z tytułu działalności powstaje obowiązek ubezpieczeń w ZUS. Ubezpieczenia emerytalne, rentowe i wypadkowe powstają z mocy prawa. Chorobowe — nie. Jeśli go nie zgłosisz, w dniu porodu nie będziesz mieć ani zasiłku z KRUS, ani zasiłku z ZUS. Zostanie kosiniakowe.

Wniosek o zasiłek macierzyński z KRUS składasz w KRUS — najczęściej w placówce terenowej właściwej dla Twojego miejsca zamieszkania — a wniosek o kosiniakowe w gminie: w urzędzie gminy lub miasta albo w ośrodku pomocy społecznej. Zasiłek macierzyński z ubezpieczenia chorobowego to osobna ścieżka, prowadzona wyłącznie przez ZUS.

Przed złożeniem wniosku zapytaj w KRUS o dwie rzeczy: jakie dokumenty trzeba dołączyć i w jakim terminie od porodu należy złożyć wniosek, żeby świadczenie przysługiwało za cały okres. Przy kosiniakowym termin złożenia wniosku również wpływa na to, od kiedy świadczenie jest wypłacane, więc nie odkładaj go na koniec połogu.

Przed planowaną ciążą sprawdź, którym ubezpieczeniom dziś podlegasz, czy spełnisz warunki pozostania w KRUS w kolejnym roku i ile kosztowałaby Cię ewentualna zmiana systemu. Poniższa lista porządkuje to w kolejności, w jakiej przechodzę przez to z klientkami.

Jeśli nie wiesz, czy w Twojej sytuacji lepiej zostać w KRUS, czy przejść do ZUS, umów bezpłatną konsultację. Policzę z Tobą stronę ZUS-owską: składki, przewidywany zasiłek i ryzyko kontroli. Uczciwie mówię też od razu, że część pytań — o Twoje ubezpieczenie rolnicze, staż czy limit podatku — rozstrzyga KRUS. Wtedy pomogę Ci przygotować listę pytań, z którą tam pójdziesz.